Warszawskie autobusy przed wojną: od piętrowych Saurerów do Somuy
29 czerwca 1920 roku na warszawskie ulice wyjechały pierwsze autobusy miejskie. Co ciekawe, zadecydowała o tym konieczność: warszawscy tramwajarze strajkowali, a miasto potrzebowało funkcjonującej komunikacji. Oto historia warszawskich autobusów od pierwszych Saurerów do przedwojennych Somuy i Chevroletów.
Pierwsze autobusy w Warszawie: strajk tramwajarzy i Saurery
Pierwsza linia połączyła plac Zamkowy z placem Zbawiciela. Obsługiwały ją trzy piętrowe autobusy marki Saurer, sprowadzone z Austrii. Pojazdy zamówiono jeszcze latem 1919 roku i dotarły do Warszawy z dużym opóźnieniem. Strajk tramwajarzy sprawił, że ich debiut nastąpił właśnie 29 czerwca 1920 roku.
Warszawa zamówiła łącznie 56 autobusów dwóch producentów: austriackiego Saurera i niemieckiego Benz-Gaggenau. Saurery występowały w wersjach piętrowych, z górnym pokładem otwartym lub całkowicie zabudowanym. W tych drugich piętro było nawet zadaszone, a pasażerowie wchodzili na nie schodami umieszczonymi z tyłu pojazdu.
Niemieckie pojazdy były natomiast autobusami jednopoziomowymi, do których zamówiono również dodatkowe przyczepy pasażerskie. Warszawa od razu stawiała na duży gabarytowo tabor.
Wojna z bolszewikami i początek regularnej komunikacji (1920–1921)
W sierpniu 1920 roku, wobec zbliżającego się frontu wojny polsko-bolszewickiej, pojazdy zostały przejęte przez wojsko. Wykorzystywano je do przewozu żołnierzy, zaopatrzenia, a także rannych. Dopiero po zakończeniu działań wojennych i niezbędnych naprawach autobusy wróciły do obsługi mieszkańców.
Za właściwy początek regularnej komunikacji autobusowej można zatem uznać 20 grudnia 1920 roku, kiedy uruchomiono linię nr 1 na Bródno. W 1921 roku uruchomiono trzy linie, które miały przede wszystkim połączyć oddalone od centrum dzielnice z resztą miasta. Autobusy dotarły na Bródno, Marymont i Grochów, a w kolejnych latach pojawiły się również połączenia w innych kierunkach.
Dlaczego w 1925 roku zawieszono komunikację autobusową?
Problemem okazała się ekonomia. Autobusy były kosztowne w zakupie i utrzymaniu, a stan ówczesnych warszawskich dróg nie ułatwiał ich eksploatacji. Pięcioletni okres funkcjonowania pierwszej sieci autobusowej przyniósł niemal 10 milionów przewiezionych pasażerów, ale wpływy z biletów pokrywały zaledwie około jednej trzeciej kosztów utrzymania taboru.
W 1925 roku podjęto więc decyzję o zawieszeniu komunikacji autobusowej. Przez kilka lat Warszawa ponownie opierała transport miejski przede wszystkim na tramwajach.
Somua: autobusy wracają na ulice Warszawy w 1928 roku
Do pomysłu autobusowej komunikacji powrócono pod koniec lat dwudziestych. W 1928 roku na warszawskie ulice wyjechały nowe autobusy francuskiej marki Somua. Były to znacznie nowocześniejsze konstrukcje niż pierwsze Saurery i Benzy: jednopoziomowe, zamknięte nadwozie, większy komfort podróżowania i rozwiązania przystosowane do miejskiej eksploatacji sprawiały, że autobusy zaczęły być realną alternatywą dla tramwajów.
Somua szybko zdobyła sympatię warszawiaków. Co istotne, powodzenie nowych autobusów zmieniło podejście władz miasta do transportu autobusowego. Zamiast traktować go jako kosztowny eksperyment, zaczęto dostrzegać jego potencjał. W kolejnych latach rozwijano sieć połączeń i zwiększano liczbę pojazdów, a obecność autobusów na ulicach przestała być czymś wyjątkowym.
Warto zwrócić uwagę na same Somuy. Dziś na archiwalnych fotografiach szczególnie ciekawie prezentują się ich proporcje, charakterystyczna przednia część nadwozia i duże powierzchnie przeszkleń. To już nie były powozy z silnikiem, ale autobusy z prawdziwego zdarzenia, projektowane z myślą o przewozie pasażerów.
Lata trzydzieste: Chevrolet 183 i rozwój sieci
Lata trzydzieste przyniosły dalszy rozwój komunikacji autobusowej. Jednym z najważniejszych pojazdów tego okresu był Chevrolet 183, ciekawy przykład przedwojennej współpracy polskiego przemysłu z amerykańskimi producentami. Autobusy powstawały w Warszawie na podwoziach Chevroleta, z wykorzystaniem rozwiązań konstrukcyjnych amerykańskiego producenta.
Chevrolet 183 stał się jednym z symboli przedwojennej warszawskiej komunikacji. Na fotografiach z epoki można zobaczyć te autobusy między innymi na placu Teatralnym, w sąsiedztwie Teatru Wielkiego, gdzie ruch samochodowy i tramwajowy wyglądał zupełnie inaczej niż współcześnie.
Ważnym elementem rozwoju było również zwiększanie liczby linii i poprawianie częstotliwości kursowania. Pod koniec lat trzydziestych warszawska flota liczyła już około 128 autobusów. Oprócz Chevroletów można było spotkać między innymi francuskie Somuy i niemieckie Mercedesy.
Wojna i odbudowa: co stało się z autobusami po 1939 roku?
Rozwój warszawskich autobusów został brutalnie przerwany przez wybuch II wojny światowej. Pojazdy wykorzystywano do celów wojskowych, część została zniszczona, a pozostałe w dużej mierze zarekwirowano lub wywieziono.
Warszawa po 1945 roku musiała właściwie odbudować komunikację miejską od podstaw. Z przedwojennego taboru udało się odzyskać zaledwie kilka autobusów. Brakowało pojazdów, części zamiennych, warsztatów i odpowiedniej infrastruktury. Pierwsze powojenne lata były okresem improwizacji: w ruchu wykorzystywano między innymi amerykańskie ciężarówki przystosowane do przewozu pasażerów. Dopiero dostawy francuskich Chaussonów w 1947 roku zapoczątkowały nowy rozdział w historii warszawskich autobusów.
Dzisiaj możliwość zobaczenia i przejechania się zabytkowym autobusem zawdzięczamy między innymi pracy Klubu Miłośników Komunikacji Miejskiej w Warszawie.
Gdzie obejrzeć archiwalne zdjęcia warszawskich autobusów?
Przedwojenne fotografie warszawskich autobusów znajdziesz w zbiorach Narodowego Archiwum Cyfrowego (NAC), dostępnych bezpłatnie w serwisie Szukaj w Archiwach. Wpisz w wyszukiwarce hasło „autobus Warszawa”, zaznacz filtr „tylko fotografie i skany”, a następnie wybierz archiwum „Narodowe Archiwum Cyfrowe”. Warto też szukać po nazwach marek: Saurer, Somua, Chevrolet.
Uwaga: dawny serwis audiovis.nac.gov.pl został zamknięty, a zbiory NAC są teraz dostępne właśnie w serwisie Szukaj w Archiwach.
Najważniejsze daty w historii przedwojennych autobusów w Warszawie
- 29 VI 1920 pierwsze autobusy na ulicach Warszawy (strajk tramwajarzy), linia plac Zamkowy – plac Zbawiciela
- VIII 1920 autobusy przejęte przez wojsko w czasie wojny polsko-bolszewickiej
- 20 XII 1920 regularna linia nr 1 na Bródno
- 1921 trzy linie: Bródno, Marymont, Grochów
- 1925 zawieszenie komunikacji autobusowej
- 1928 powrót autobusów: francuskie Somuy
- koniec lat 30. ok. 128 autobusów, m.in. Chevrolet 183, Somua i Mercedes
- 1939 wybuch wojny przerywa rozwój sieci
- 1947 dostawy francuskich Chaussonów
Najczęstsze pytania
Kiedy w Warszawie pojawiły się pierwsze autobusy?
Pierwsze autobusy miejskie wyjechały na warszawskie ulice 29 czerwca 1920 roku, w czasie strajku tramwajarzy. Za początek regularnej komunikacji autobusowej uznaje się 20 grudnia 1920 roku, kiedy uruchomiono linię nr 1 na Bródno.
Jakie autobusy jeździły po Warszawie przed wojną?
Na początku piętrowe Saurery z Austrii i autobusy Benz-Gaggenau z Niemiec (1920). Od 1928 roku francuskie Somuy, a w latach trzydziestych także Chevrolety 183 budowane w Warszawie na amerykańskich podwoziach oraz Mercedesy.
Dlaczego w 1925 roku zawieszono komunikację autobusową w Warszawie?
Z powodów ekonomicznych: autobusy były drogie w zakupie i utrzymaniu, stan dróg utrudniał eksploatację, a wpływy z biletów pokrywały zaledwie około jednej trzeciej kosztów utrzymania taboru.
Ile autobusów jeździło w Warszawie przed II wojną światową?
Pod koniec lat trzydziestych warszawska flota liczyła około 128 autobusów.
Gdzie obejrzeć archiwalne zdjęcia warszawskich autobusów?
W zbiorach Narodowego Archiwum Cyfrowego, dostępnych w serwisie Szukaj w Archiwach (szukajwarchiwach.gov.pl). Wpisz hasło „autobus Warszawa” i zaznacz filtr „tylko fotografie i skany”.
Lubisz takie historie o mieście?
Na moich spacerach opowiadam o Warszawie na żywo: o jej codzienności, architekturze i historii, której nie widać na pierwszy rzut oka.
Dalsza lektura
- Ryszard Cieślak, Autobusy w Warszawie 1920–1945 (2023)
- Culture.pl: The old buses of 20th-century Warsaw
- Dzieje.pl: pierwsze autobusy w Warszawie w 1920 roku
- Wikipedia: Bus transport in Warsaw